Co to jest refluks i skąd się bierze?

Co to jest refluks - prosta definicja

Słowo refluks pochodzi od łacińskiego określenia oznaczającego cofanie. W medycynie opisuje ono ruch treści pokarmowej w kierunku odwrotnym do prawidłowego, czyli z żołądka z powrotem do przełyku. Żołądek jest przystosowany do kontaktu z silnie kwaśnym sokiem trawiennym, natomiast przełyk już nie. Jego delikatna błona śluzowa źle znosi kontakt z kwasem, dlatego cofająca się treść wywołuje pieczenie i podrażnienie.

Warto od razu rozróżnić dwie sytuacje. Krótkie, pojedyncze epizody cofania po obfitym posiłku to refluks fizjologiczny, który zdarza się wielu zdrowym osobom i nie oznacza choroby. Gdy jednak cofanie kwasu jest częste, uciążliwe albo prowadzi do uszkodzenia przełyku, mówimy o chorobie refluksowej przełyku, w skrócie ChRP. To właśnie ta postać wymaga leczenia i bywa powodem szukania pomocy lekarza.

Jak powstaje refluks - mechanizm cofania kwasu

Kluczową rolę odgrywa dolny zwieracz przełyku, czyli pierścień mięśni w miejscu, gdzie przełyk łączy się z żołądkiem. Działa on jak jednokierunkowy zawór: rozluźnia się, gdy przełykamy pokarm, i zaciska po jego przejściu, aby treść nie wracała. U osób z refluksem ten mechanizm zawodzi. Zwieracz albo za często rozluźnia się bez związku z przełykaniem, albo jest trwale osłabiony i nie domyka szczelnie wejścia do żołądka.

Do nasilenia problemu dokłada się kilka czynników. Znaczenie ma wzrost ciśnienia w jamie brzusznej, na przykład przy nadwadze lub w ciąży, a także wolniejsze opróżnianie żołądka po ciężkim posiłku. Osobnym powodem bywa przepuklina rozworu przełykowego, gdy część żołądka przemieszcza się ku górze przez otwór w przeponie i zaburza pracę zwieracza. W efekcie kwas solny, a razem z nim enzym trawienny pepsyna, przedostają się do przełyku i drażnią jego ścianę.

Rodzaje refluksu

Pod wspólną nazwą kryje się kilka odmian, które różnią się tym, co i dokąd się cofa. Rozróżnienie ich pomaga zrozumieć, dlaczego objawy bywają tak różne:

• Refluks żołądkowo-przełykowy - najczęstsza postać, w której kwaśna treść cofa się z żołądka do przełyku. To o nim mówimy najczęściej i on kryje się pod pojęciem choroby refluksowej przełyku.
• Refluks żółciowy - do żołądka, a stamtąd do przełyku, cofa się żółć z dwunastnicy. Treść jest wtedy raczej zasadowa niż kwaśna, a jednym z sygnałów bywa gorzki smak w ustach. Więcej opisujemy na stronie o refluksie żółciowym.
• Refluks krtaniowo-gardłowy - treść dociera aż do krtani i gardła. Bywa nazywany cichym refluksem, bo często przebiega bez typowej zgagi, za to z chrypką i kaszlem. Szczegóły znajdziesz w opisie refluksu krtaniowo-gardłowego.
• Refluks fizjologiczny - pojedyncze, niegroźne epizody cofania u osób zdrowych, zwykle po jedzeniu, bez uszkodzenia przełyku.

Chorobę refluksową dodatkowo dzieli się na postać z widocznym w badaniu zapaleniem przełyku oraz postać bez takich zmian, w której dokuczliwe są same objawy. O tym, z którą odmianą ma się do czynienia, rozstrzyga lekarz na podstawie wywiadu i badań.

Po czym poznać refluks - podstawowe objawy

Najbardziej typowe dolegliwości dotyczą przełyku i górnej części brzucha. To one najczęściej naprowadzają na rozpoznanie:

• Zgaga - pieczenie za mostkiem, które wędruje ku górze, zwykle po jedzeniu i w pozycji leżącej.
• Kwaśne lub gorzkie odbijanie - cofanie się treści albo samego kwasu do gardła i ust.
• Kwaśny smak w ustach, zwłaszcza rano po przebudzeniu.
• Ucisk lub ból za mostkiem oraz uczucie pełności po posiłkach.

Refluks nie zawsze objawia się jednak zgagą. Kwas drażniący gardło i krtań może dawać przewlekły kaszel, poranną chrypkę czy uczucie guli w gardle, które łatwo pomylić z infekcją. Pełną listę sygnałów, także tych mniej oczywistych, zebraliśmy w osobnym poradniku o objawach refluksu.

Co wywołuje i nasila refluks

Refluks rzadko ma jedną przyczynę. Zwykle nakłada się na siebie kilka czynników, które osłabiają zwieracz lub zwiększają nacisk na żołądek:

• Obfite, tłuste i smażone posiłki oraz jedzenie tuż przed snem.
• Nadwaga i otyłość, które podnoszą ciśnienie w jamie brzusznej.
• Ciąża, gdy rosnąca macica uciska żołądek.
• Palenie papierosów, alkohol, kawa, napoje gazowane, czekolada i mięta.
• Przepuklina rozworu przełykowego.
• Niektóre leki obniżające napięcie zwieracza, na przykład część preparatów na nadciśnienie.

Ograniczenie tych czynników, czyli mniejsze porcje, zrzucenie palenia i unikanie leżenia zaraz po jedzeniu, u wielu osób wyraźnie zmniejsza dolegliwości. Więcej o codziennych nawykach piszemy w poradniku o diecie przy refluksie.

Kiedy refluks wymaga leczenia i wizyty u lekarza

Sporadyczną zgagę często wystarczy opanować dietą, mniejszymi porcjami i lekami zobojętniającymi kwas dostępnymi bez recepty. Konsultacja lekarska jest potrzebna, gdy objawy wracają częściej niż 2 razy w tygodniu, utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie mimo takiego postępowania albo towarzyszą im sygnały alarmowe, jak trudności z połykaniem, chudnięcie czy czarny stolec. Lekami pierwszego wyboru w chorobie refluksowej są inhibitory pompy protonowej, które trwale obniżają wydzielanie kwasu i pozwalają goić się przełykowi. Najczęściej stosuje się pantoprazol, omeprazol lub esomeprazol. Niskie dawki bywają dostępne bez recepty w małych opakowaniach, ale o rozpoczęciu leczenia, dawce i czasie terapii decyduje lekarz, dlatego wyższe dawki oraz dłuższe stosowanie wymagają recepty.

Najczęstsze pytania